دستگاههای موسیقی ایران و نامداران موسیقی ایرانی
دستگاه موسیقی در ایران: در موسیقی سنتی ایران، هفت دستگاه اصلی وجود دارد که هرکدام ساختار ملودیک، فضا، حالات احساسی و گوشههای مخصوص خود را دارند. هر دستگاه همچنین با نوازندگان، آهنگسازان و خوانندگان برجستهای شناخته میشود که در توسعه، تدوین و اجرای آن نقش مهمی داشتهاند.
در ادامه دستگاهها را بههمراه مهمترین نامداران هر یک معرفی میکنم.
۱) دستگاه شور
یکی از مهمترین و گستردهترین دستگاههای موسیقی ایرانی است و مادر بسیاری از آوازها محسوب میشود.
نامداران دستگاه شور:
- ابوالحسن صبا
- حاجحسینخان امامی
- بنان
- غلامحسین بنان
- محمدرضا شجریان
- تاجاصفهانی
- حسن کسایی (نی)
- جلال ذوالفنون (سهتار)
شور بهدلیل حالت غمآلود، عاطفی و معنویاش پرکاربردترین دستگاه در آواز ایرانی است.
۲) دستگاه ماهور
ماهور شباهت زیادی به گام ماژور در موسیقی غربی دارد و فضایی گسترده، باشکوه و سرزنده ایجاد میکند.
نامداران دستگاه ماهور:
- درویشخان
- مرتضی نیداوود
- روحالله خالقی
- فرامرز پایور
- عبدالله دوامی
- محمدرضا شجریان
- حسین علیزاده
ماهور دستگاهی است که برای تصنیفسازی و قطعات سازی بسیار استفاده شده است.
۳) دستگاه همایون
همایون فضایی معنوی، اندوهگین و بسیار لطیف دارد و خویشاوند آواز بیات اصفهان است.
نامداران دستگاه همایون:
- میرزا عبدالله
- ابوالحسن صبا
- عبادی
- محمدرضا شجریان
- پرویز مشکاتیان
- حسین علیزاده
- ایرج بسطامی
قطعات مشهور بسیاری در این دستگاه ساخته شده که یکی از لطیفترین فضاها در موسیقی ایرانی را ایجاد میکند.
۴) دستگاه سهگاه
سهگاه دستگاهی با حالت عاشقانه، سوزناک و پرکشش است. این دستگاه پیچیدگی ملودیک بالایی دارد.
نامداران دستگاه سهگاه:
- سیداحمدخان
- قمرالملوک وزیری
- تاج اصفهانی
- ادیب خوانساری
- بنان
- رضا ورزنده (سنتور)
- مشکاتیان
کمتر خوانندهای است که تبحر در سهگاه نداشته باشد.
۵) دستگاه چهارگاه
چهارگاه دستگاهی پرشور، قدرتمند و مناسب برای بیان حماسی است.
نامداران دستگاه چهارگاه:
- درویشخان
- رضا محجوبی
- ابوالحسن صبا
- بنان
- محمدرضا شجریان
- حسین علیزاده
- پرویز مشکاتیان
چهارگاه یکی از دشوارترین دستگاهها برای خوانندگی است.
۶) دستگاه نوا
نوایی بسیار آرام، تفکربرانگیز و مهیج دارد. نوا کمتر از سایر دستگاهها اجرا میشود، اما بسیار اصیل و کهن است.
نامداران دستگاه نوا:
- میرزاعبدالله
- درویشخان
- ابوالحسن صبا
- محمدرضا لطفی
- جلیل شهناز
- شجریان
نوا یکی از دستگاههای بنیادین و مورد علاقه نوازندگان تار و سهتار بوده است.
۷) دستگاه راستپنجگاه
این دستگاه کمتر اجرا میشود و یکی از پیچیدهترین و رسمیترین دستگاههای موسیقی ایرانی است.
نامداران دستگاه راستپنجگاه:
- عبدالله دوامی
- ابوالحسن صبا
- حسین تهرانی
- فرامرز پایور
- محمدرضا شجریان
- حسین علیزاده
استاد شجریان بارها تأکید کرده که راستپنجگاه کاملترین دستگاه موسیقی ایرانی است.
جمعبندی:
- شور: احساسی، عرفانی، مادر آوازها
- ماهور: باشکوه، گسترده، نزدیک به ماژور
- همایون: عارفانه، غمگین
- سهگاه: عاشقانه، پیچیده
- چهارگاه: حماسی، قدرتمند
- نوا: آرام، متفکرانه، کهن
- راستپنجگاه: رسمی، دشوار، کامل
